Nhân sâm

KHÍ VỊ:

Vị ngọt hơi hàn không độc, vị và khí ngang nhau, không hậu không bạc, đưa lên nhiều hơn giáng xuống (Có sách nói: hơi ôn là nói công dụng của nó hơi hàn là nói tinh nó bẩm thụ), tính nổi mà đưa lên, thuộc dương dược.

Nếu muốn bổ năm tạng thì nên dùng theo thuốc của tạng đó làm sứ; Thăng ma làm thuốc dẫn; phản Lê lô; ghét Lỗ hàn



CHỦ DỤNG:

Bổ ích chân nguyên không đầy đủ của 5 tạng, chữa phế hư khí đoản thở gấp; tả hỏa tà ở tâm phế tỳ và vị.

Chữa hư hỏa nghịch lên do bị lao, làm mạnh cho mạch, chỉnh lý trung khí, sinh tân dịch, khỏi khát nước, khai tâm khiếu, thêm trí khôn, nhuận bổ nguyên dương, khỏi sợ hãi kinh động nằm mơ lung tung; lạnh trong tỳ vị, đau ở lòng bụng, ngực sườn đầy tức.

Phá tích cứng, khơi thông ngưng trệ, trừ chứng hay quên, tráng dương, nuôi tinh thần, yên hồn phách, khí mạnh thì dạ dày tự mở ra, dạ dày điều hòa khi ăn vào tự nhiên tiêu hóa tốt. Là thuốc thánh để lui hư hỏa.

Chứng khí yếu vẫn không thể quên nó mà huyết yếu cũng không thể thiếu được. Không có dương thì không có gì sinh ra âm, cho nên chứng huyết thoát thì phải bổ khí, vì khí là mẹ đẻ ra thủy, thực có công năng vãn hồi chứng hư sắp tuyệt, làm cho vô hình sinh ra hữu hình. Uống nhiều thì tuyên thông, uống ít thì ủng trệ.



HỢP DỤNG:

Cùng dùng với Linh, Truật thì ráo thấp; cùng dùng với Thục địa thì nhuận bổ, cùng dùng với Mạnh môn thì thanh nhuận.

Lại nói: Cùng dùng với Hoàng kỳ thì bổ cho phần biểu; cùng dùng với Bạch truật thì bổ cho trung tiêu; cùng dùng với Thục địa mà lấy Phục linh làm tá thì giúp cho hạ tiêu mà bổ thận.



CÁCH CHẾ:

Chọn củ giống như hình người, to bằng đùi gà, bỏ cuống để khỏi làm cho người ta bắt mửa, gói chung với Tế tân cho kín thì lâu năm không hỏng.

Lại nói: khi dùng thái lát mỏng cho vào trong đồ đựng bằng bạc hoặc đá, đun nhỏ lửa, nấu lấy nước; nếu cho vào nước hoàn tán thì để cách giấy dùng lửa nhỏ, sấy khô. Nếu muốn để lâu thì trộn với gạo rang cho đều, rồi bỏ cả vào trong bình nút chặt, để lâu không hỏng lại được khí gạo thơm nhuần.



NHẬN XÉT:

Nhân sâm được khí thanh dương của đất, bẩm thụ thời lệnh Thiếu dương đưa lên của mùa Xuân để sinh, ngọt là hợp với mùi vị chính của 5 hành, ôn là được trung hòa của 4 khí, giống với hình dáng con người, ứng với ánh sáng mặt trời, cho nên vãn hồi được dương khi sắp tuyệt, đuổi hết hư tà trong chốc lát, công đứng đầu các vị thuốc, sức lướt hết mọi phương thuốc quý, vào hai kinh tỳ và phế, mọi chứng hư đều điều hòa, bổ cả năm tạng, người bị chứng hư uống vào như thể khi dương Xuân đến khi muôn vật phát sinh, không khác nào đói mà được ăn, khát mà được uống.

Còn giải được độc rượu, làm vỡ mụn nhọt, chữa khỏi đau mắt, thảy đều có công hiệu. Đủ biết công của nó bồi bổ bệnh hư và nguyên khí như thế nào. Nếu luyện cao để uống thì hiệu năng lại tốt hơn.

Hàn Phi Hà nói: Nhân sâm luyện thành cao vãn hồi được nguyên khí ở chỗ không có gì. Hết thảy các chứng sau khi đẻ, sau cơn bệnh nặng, sau khi mụn vỡ nhọt vỡ mủ nguyên khí chưa phục hồi thì tôn Nhân sâm làm thuốc thánh.