Thuốc thanh nhiệt táo thấp là những vị thuốc dùng để chữa các chứng bệnh do thấp nhiệt gây ra.
Đặc điểm:
Đa số vị đắng, tính hàn. Quy kinh tâm, can, tỳ, phế, thận.
Đều làm mất tân dịch.
Các thuốc thanh nhiệt táo thấp có tác dụng giải độc, ngược lại các thuốc thanh nhiệt giải độc có tác dụng táo thấp, gọi là kháng sinh đông y.
Tác dụng:
Chữa nhiễm khuẩn tiết niệu, sinh dục: viêm thận, viêm bàng quang, niệu đạo, viêm loét cổ tử cung, viêm tinh hoàn. . .
Nhiễm khuẩn tiêu hoá: Đau dạ dày, viêm gan mật, lị trực khuẩn, lị amip. . .
Bệnh ngoài da bội nhiễm: tràm, ghẻ lở nhiễm khuẩn.
(do thấp hoá nhiệt gọi là thấp chẩn).
Trị viêm tuyến mang tai (bệnh quai bị).
Cách dùng:
Không dùng liều cao khi tân dịch đã mất.
Phối hợp với thuốc chữa triệu chứng:
- Sốt cao phối hợp thuốc tả hoả, lương huyết. . .
- Xuất huyết, xung huyết phối hợp thuốc hoạt huyết, chỉ huyết.
- Co thắt gây mót rặn, đái rắt phối hợp thuốc hành khí.
Kiêng kỵ:
Tỳ vị hư hàn
Hoàng cầm
Bộ phận dùng:
Rễ
Tính vị quy kinh:
Đắng, hàn - Tâm, phế, can, đởm, đại tràng
Công năng chủ trị:
Táo thấp, giải độc, an thai
- Chữa lị trực khuẩn, ỉa chảy nhiễm khuẩn, hoàng đản
- Ho do phế nhiệt: viêm phổi, viêm phế quản
- Hạ sốt khi sốt lúc nóng, lúc rét gọi là hàn nhiệt vãng lai (hoà giải thiếu dương)
- An thai khi sốt nhiễm khuẩn gây động thai
- Chữa cao huyết áp gây đau đầu mất ngủ (do làm giãn mạch), không có tác dụng với cơn tăng huyết áp đột biến
Liều dùng - cách dùng:
6 - 12g/24h sắc, bột, rượu
Kiêng kỵ:
Hoàng cầm ghét sinh khương
Hoàng liên
Bộ phận dùng:
Rễ của nhiều loài hoàng liên chân gà (hoàng liên bắc).
Thân và rễ của cây hoàng liên gai, hoàng đằng, thổ hoàng liên (nam hoàng liên).
Tính vị quy kinh:
Đắng, hàn - Tâm, can, đởm, tiểu trường.
Công năng chủ trị:
Táo thấp, giải độc
- Chữa lị trực khuẩn, lị amip, ỉa chảy nhiễm khuẩn, đau dạ dày cấp (chứa berberin).
- Trị mụn nhọt, viêm mắt, viêm tai, viêm loét miệng lưỡi. . .
- Chữa sốt cao mê sảng, mất ngủ, nôn, chảy máu do sốt cao.
- Giải ngộ độc ba đậu, khinh phấn (Hg2Cl2)
Liều dùng - cách dùng:
6 - 12g/24h sắc, bột, chiết berberin
Kiêng kỵ:
Tỳ hư, ỉa chảy do lên đậu không dùng.
Phụ nữ có thai dùng thận trọng vì berberin gây co bóp tử cung làm xảy thai.
Hoàng bá (Hoàng nghiệt)
- Hoàng bá bắc (Hoàng nghiệt) - Trung quốc
- Hoàng bá nam (núc nác, mộc hồ điệp)
Bộ phận dùng:
Vỏ thân hoàng bá bắc, nam.
Hạt cây núc nác gọi là mộc hồ điệp chữa ho hen, viêm phế quản
Tính vị quy kinh:
Đắng, hàn - Thận, bàng quang, đại trường
Công năng chủ trị:
Táo thấp, giải độc, trừ phong thấp
- Chữa lị, ỉa chảy nhiễm khuẩn, trĩ (có berberin), hoàng đản
- Trị lâm lậu, xích bạch đới: viêm bang quang, âm đạo, cổ tử cung. . .
- Trị mụn nhọt, dị ứng, viêm vú, viêm mắt, đắp vết thương. . .
- Chữa thấp khớp có sưng nóng đỏ đau
Liều dùng - cách dùng:
6 - 12g/24h sắc, bột
Nhân trần
- Cây Nhân trần Andenosma caeruleum R. Br. , họ Hoa mõm chó - Scrophulariaceae.
- Cây Bồ bồ, còn gọi là Nhân trần bồ bồ Andenosma indianum (Lour. ) Merr. với công dụng như Nhân trần.
Bộ phận dùng:
Toàn cây khô, thu hái khi ra hoa
Tính vị quy kinh:
Đắng, hơi hàn (bình) - Can, đởm, bàng quang
Công năng chủ trị:
Táo thấp, phát hãn, lợi tiểu
- Chữa hoàng đản nhiễm khuẩn thể dương hoàng
- Chữa cảm phong nhiệt làm ra mồ hôi và lợi tiểu
- Dùng cho phụ nữ sau đẻ, giúp ăn ngon cơm, chóng hồi phục sức khoẻ
Liều dùng - cách dùng:
8 - 16g/24h sắc, hãm, nấu cao.
Khổ sâm cho lá
Bộ phận dùng:
Dùng lá của cây khổ sâm cho lá (khổ sâm nam)
Tính vị quy kinh:
Đắng, hàn - Tâm, tỳ, thận
Công năng chủ trị:
Táo thấp, giải độc
- Chữa đau dạ dày, đầy bụng, tiêu hoá kém, lị trực khuẩn, hoàng đản, đái rắt, đái máu do viêm bàng quang.
- Chữa mụn nhọt, dị ứng, tràm, lở ngứa. . .
Liều dùng - cách dùng:
6 - 12g/24h sắc uống, nấu nước tắm
Cỏ sữa (cây có nhựa mủ trắng như sữa)
- Cỏ sữa to lá (thiên cẩm thảo)
Euphorbia hirta L. hay Euphorbia pilulifera L, họ Thầu dầu - Euphobiaceae.
- Cỏ sữa nhỏ lá (địa cẩm thảo, hồng liên thảo)
Euphorbia thymifolia Burm. , họ Thầu dầu - Euphobiaceae.
Bộ phận dùng:
Toàn cây của cây cỏ sữa to lá và cây cỏ sữa nhỏ lá.
Tính vị quy kinh:
Đắng, mát - Phế, đại trường.
Công năng chủ trị:
Táo thấp, giải độc.
- Dùng cỏ sữa nhỏ lá chữa lị trực khuẩn, phối hợp với rau sam, sao vàng hạ thổ, sắc uống
- Dùng cỏ sữa to lá chữa loét giác mạc (giã, đắp mắt)
Liều dùng - cách dùng:
16 - 40gkhô, 50 - 100g tươi/24h sắc uống, đắp mắt
Rau sam (Mã xỉ hiện)
Bộ phận dùng:
Toàn cây tươi hoặc khô, hay dùng tươi
Tính vị quy kinh:
Chua, hàn - Tâm, can, tỳ
Công năng chủ trị:
Táo thấp, giải độc, nhuận tràng
- Chữa lị trực khuẩn (phối hợp với cỏ sữa), tiểu tiện đục, khó khăn, khí hư bạch đới.
- Trị mụn nhọt, đinh độc.
- Chữa táo bón, tẩy giun sán.
Liều dùng - cách dùng:
50 - 100g tươi/24h sắc, giã vắt nước uống
Kiêng kỵ:
Tỳ hư, có thai không dùng.
Xuyên tâm liên (Khổ đởm thảo, công cộng)
Bộ phận dùng:
Cành lá thu hái vào mùa hè
Rễ thu hái vào mùa thu đông
Tính vị quy kinh:
Đắng, hàn - Vị, phế, đại trường.
Công năng chủ trị:
Táo thấp, giải độc, kích thích tiêu hoá
- Chữa lị trực khuẩn, ỉa chảy nhiễm khuẩn, đau dạ dày cấp
- Chữa phế nhiệt sinh ho (viêm họng, phổi, phế quản)
- Đắp ngoài chữa rắn cắn
- Làm thuốc bổ đắng chữa mệt mỏi, kém ăn
Liều dùng - cách dùng:
10 - 20g/24h sắc, bột, viên, rượu
Mơ lông (mơ tam thể)
Bộ phận dùng:
Lá tươi
Tính vị quy kinh:
Đắng, mát - Đại trường
Công năng chủ trị:
Táo thấp, nhuận tràng
- Chữa lị trực khuẩn, táo bón (hấp hoặc dán với trứng gà)
- Chữa viêm gan, xơ gan có báng (lá mơ, vọng cách, ô rô mỗi thứ một nắm, sắc uống)
Liều dùng - cách dùng:
30 - 50g tươi/24h sắc uống
Mức hoa trắng (Mộc hoa trắng, thừng mực lá to)
Bộ phận dùng:
Vỏ thân và hạt
Tính vị quy kinh:
Đắng, the, bình - Đại trường
Công năng chủ trị:
Táo thấp, chữa lị amip
Cây có Conesin là ancaloid có tácdụng đặc hiệu với lị amip mà không có tác dụng phụ gây độc cho gan như emetin
Liều dùng - cách dùng:
Vỏ thân: 10g/24h, hạt: 3 - 6g/24h sắc, bột, rượu.
Thường tán bột, uống liên tục 7 - 15ngày để bệnh khỏi trở thành mãn tính.