Ngũ vị tử

Ngũ vị Bắc thì màu đen, vỏ và thịt chua ngọt, hột thì đắng cay mặn. Ngũ vị Nam thì sắc vàng cay và ngọt nặng hơn.


KHÍ VỊ

Vị chua đắng hơi mặn, khí ôn, đủ cả 5 vị mà không có độc là vị thuốc có ít dương ở trong âm, vào phần huyết của kinh Túc Thiếu âm và Thủ Thái âm, phần khí của kinh Túc Thiếu âm. Thong dong làm sứ.

Ghét Uy di. Thắng Ô dầu.


CHỦ DỤNG

Bổ hư tổn lao thương, thu con ngươi tán đại. Vị chua thu liễm khí hao tán của phế kim, tinh bổ mà nhuần cho thận thủy suy thiếu.

Sinh tân dịch khỏi khát nước, ích khí mạnh chân âm, sáp tinh, liễm mồ hôi, dịch suyễn sáp tràng, bổ hư sáng mắt, trừ phiền nhiệt mà bổ nguyên dương, giải độc rượu mà mạnh gân xương. Thực là vị thuốc chủ yếu đưa khí về nguồn, bảo vệ và giữ gìn khí của phế thận.

Lại có người nói: điều hòa được khí của trung tiêu, chữa chứng hoắc loạn gân co rút, phiên vị, tiêu thức ăn tích tụ, báng tích, lãnh khí bôn đồn, khí thủy thấp ẩm ướt, bụng nề trướng to, đó lại là có công năng điều hòa tỳ.


HỢP DỤNG

Cùng sắc với Can khương chữa chứng ho do phế hàn của mùa đông rất hay; cùng dùng với Hoàng kỳ, Nhân sâm, Mạch môn, Hoàng bá chữa chứng thần và sức mệt mỏi về cuối mùa hè cũng tốt.


CẤM KỴ

Ho mà hỏa khí thịnh không nên vội dùng thuốc hàn lương, tuy rằng vị chua tinh liễm này cũng không nên dùng nhiều, nếu dùng nhiều có khi lại sinh ra bế nghẽn.

Họ Khẫu cho rằng ăn nó nhiều sinh ra hư nhiệt, đó là vì thu bổ vội qua. Còn như phong tà ở ngoài biểu chứng, Sởi mới hình thành thì nhất thiết đừng dùng; phế có thực nhiệt phải cấm tuyệt. Khi có ngoại tà bó ở phần biểu thì chớ có dùng lầm.


CÁCH CHẾ

Muốn thu liễm thì dùng sống; muốn cho 5 mùi vị đều xuất hiện thì nghiền nhỏ mà dùng; muốn cho bổ nhiều thì đập nát chưng với mật và rượu, để tăng vị ngọt mà giải bớt tinh vị chua liễm gắt của nó.


NHẬN XÉT:

Ngũ vị tử thịt nó chua có thừa mà ngọt không đủ, bột nó đắng cay mà mặn, cho nên gọi là ngũ vị (5 vị).

Trương Khiết Cổ nói mùa hè uống Ngũ vị tử làm cho tinh thần người Ngũ vị để giúp cho Nhân sâm thì tả được hỏa ở phương Bính mà bổ cho Kim ở phương Canh, là vị thuốc để thu liễm hao tán.

Lý Đông Viên nói: thần của đồng tử (con ngươi) tán đại thì Ngũ vị phải dùng để chữa hỏa nhiệt. Nếu có ngoại tà thì không nên dùng vội.

Chu Đan Khê nói: Ngũ vị để thu phế bổ thận, là thuốc tất yếu phải dùng để chữa chứng ho thuộc hỏa.