Mạch môn

KHÍ VỊ:

Vị ngọt bình hơi hàn, không độc, vào kinh Thủ Thái âm.

Địa hoàng, Xa tiền làm sứ. Ghét Khoản đồng hoa. Sợ Khổ sâm.

Là vị thuốc âm ở trong dương, có thể giáng xuống được.


CHỦ DỤNG:

Chữa tà hỏa phục ở tạng phế, chứng phế nuy mửa ra mủ tanh hôi; bổ tạng tâm hư tổn vì bị lao thương, huyết của tâm đi sai kinh, thêm tinh, cường dương, trừ phiền, giải khát, tan được khí kết ở tâm phúc tinh không công phạt thái quá.

Tiêu tích trệ cũ của tỳ vị, làm cho tỳ vị được khoan khoái nhẹ nhàng, tươi nhan sắc, đẹp da dẻ, thanh đờm đặc trên cách mạc, điều hòa kinh mạch ở tay chân, trừ đầy nghẽn ở dưới tâm, đánh lui khách tà hư nhiệt.

Chữa kinh huyết khô, sữa không xuống có thể dùng nó làm thuốc dẫn. Chữa ho liên thanh vì tạng phế ráo cần dùng nó để làm quân.

Lại có người nói: Yên tâm thần, thanh tâm nhiệt cùng dưới tâm nghẽn đầy (vì hỏa đã lui thì tâm thanh mà thủy sinh ra, thêm tinh khí thì tâm thần yên, huyết có sự thống nhiếp thì khách nhiệt tự tiêu tan). Mạch Đại (to) mà yếu tất phải dùng (vì tâm và phế nhuận thì huyết tự nhiên thông).


HỢP DỤNG:

Cùng dùng với Nhân sâm, Ngũ vị (gọi là Sinh mạch tán) chuyên bổ nguyên khí mà sinh tân dịch.

Cùng dùng với Địa hoàng, A giao, Ma nhân thì nhuận kinh, thêm huyết, hồi phục mạch trở lại, thông lợi tâm, nhuận táo kim để mạnh nguồn của thủy.


CẤM KỴ:

Vì tính của nó chỉ chuyên về tiết ra mà không thu lại, cho nên chứng hàn ở trong mà có thấp thì dùng ít, người tỳ vị hư hàn và chứng tiết tả sau khi sinh thì kiêng dùng.


CÁCH CHẾ:

Nếu để tư âm nhuận phế thì bỏ ruột dùng sống, nếu dùng chung với thuốc bổ tỳ phế thì trộn với gạo sao vàng rồi bỏ gạo đi. Bỏ ruột thì không làm cho người ta phiền. Lại có kẻ nói: muốn hành kinh thì tẩm rượu.


NHẬN XÉT:

Mạch môn đông bẩm thụ khí hơi hàn của thời lệnh mùa Thu, cho nên phần nhiều có công dụng thanh tâm bổ phế, hỏa của tâm bốc nóng cũng như thế của nắng đang thịnh, được gió mát của mùa Thu tới thì nóng nực mất, so với Thiên môn đông vị ngọt, hơn tính hàn hội kém thì Mạch môn lại tốt hơn một bậc, cho nên hỏa thị khí mạnh thì nhiều, dùng sống đều được cả, còn như người khí yếu vị hàn thì dùng ít sao mới tốt.